TANZİMAT DÖNEMİ DİN FELSEFESİ EKSENİNDE NAMIK KEMAL’İN DİN, AHLAK, HÜRRİYET VE ADALET TASAVVURU
PDF OKU
ÖZET
Aydınlanma düşüncesinin din, bilim, felsefe, ahlak ve edebiyat paradigmalarında meydana getirdiği köklü epistemolojik ve ontolojik dönüşümlerin yansımaları, Osmanlı Tanzimat Dönemi düşünce dünyasında açık bir şekilde görülmektedir. Bu dönemde, Avrupa merkezli entelektüel hareketlerden ilham alan Osmanlı aydınlarının felsefi perspektiflerinde belirgin bir paradigma değişmesi yaşanmaktadır. Bu süreçte bir yanda geleneksel referanslara ve yöntemlere dayanan teolojik çözüm arayışları, diğer yanda ise modern Batı düşüncesini merkeze alan ontolojik ve politik tahayyüllerin sunulması dikkate değerdir. Nitekim bu dönemde Tanrı tasavvurları, materyalizm, pozitivizm, deizm, din-bilim dikotomisi, ahlak, insan iradesi, hürriyet, adalet gibi din felsefesinin ontolojik ve epistemolojik temelli aktüel problemleri dönemin aydınlarının zihnini meşgul etmektedir. Bu aydınlar, irdeledikleri problemleri, biri geleneksel İslam felsefesi/kelamı diğeri modern Batı felsefesi olmak üzere iki temel epistemik referans noktası üzerinden kritik etmektedir.
Tanzimat Dönemi’nin ufuk açıcı fikirleri ve sentezci yaklaşımıyla bilinen düşünürlerinden Namık Kemal (1840-1888) şiir, roman ve muhtelif mecralardaki yazılarında geleneksel değerler ile modernleşme olgusu arasında kavramsal bir köprü kurarak sosyo-felsefi çözüm önerileri geliştirmektedir. Dönemin teolojik ve felsefi krizlerine kayıtsız kalmayan düşünürümüz, din felsefesinin ve kadim geleneğin tartışma alanına giren problemleri, millî ve manevi hassasiyetlerinin yönlendirmesiyle irdelemeyi entelektüel bir sorumluluk addeder. Her ne kadar bu problemleri sistematik bir din felsefesi metoduyla doğrudan ele almasa da söz konusu meseleleri şiir, roman, tiyatro ve gazete/dergi yazılarında farklı formlarda ortaya koymaktadır. Problemleri doğrudan veya kurgusal karakterler dolayımıyla işlerken, merkeze teistik dinlerin ulûhiyet anlayışını yerleştirmekle birlikte; dönemin Tanrı, âlem ve insan tasavvurlarına etki eden deizm, ateizm, natüralizm ve pozitivizm gibi felsefi akımların yansımalarına dair ipuçları da sunmaktadır. İlgili kavram ve problemleri diyalektik bir yaklaşımla, zıtlarıyla birlikte ele alarak Tanrı-âlem-insan bağlamında serimlemektedir. Eleştirel ve epik nitelikli metinlerinde, vatanın bekası adına yine vatanı tenkit edebilen düşünürümüz, bu eleştirilerinde Batı’nın kurumsal ve yapısal unsurlarının nakledilmesini savunurken, bu unsurların yerel/öz ahlak sistemimizle entegrasyonunun varoluşsal önemine dikkat çekmektedir.
Bu çalışmada felsefi problemlere dair yaklaşımları tahlil edilen Namık Kemal, dönemin yazın dünyasına hâkim olan romantizm, realizm ve natüralizm gibi akımların da etkisi ile felsefi krizleri gündeme taşımakta; ulûhiyet algısı, ahlak, insanın iradesi, hürriyet, adalet gibi varoluşsal krizlerde edebi metinlerini bir felsefe laboratuvarı olarak kullanarak ahlaki anomiyi ifşa etmektedir. Bizlere aklı dışlamayan ancak adaleti ve ilahî iradeyi varoluşun odağına yerleştiren kapsayıcı bir medeniyet tasavvuru mirası bırakmaktadır. Temel meseleleri, kanıtsal (evidential) ve varoluşsal (existential) bir zeminde tahlil etme girişiminde bulunmaktadır. Materyalizm ve sekülerizm gibi akımlara karşı İslam paradigmasını rasyonel bir dille savunmakta; din, ahlak ve hukuk sacayağında kurguladığı sistemle, Batı tandanslı kavramları kendi medeniyetinin ontolojik/epistemik kodlarıyla yeniden anlamlandırmaktadır.
Anahtar Kelimeler: Din Felsefesi, Ahlak, İrade, Hürriyet, Adalet.
NAMIK KEMAL’S VISION OF RELIGION, ETHICS, FREEDOM, AND JUSTICE IN THE CONTEXT OF TANZIMAT ERA PHILOSOPHY OF RELIGION
Zafer ÇAYLI
ABSTRACT
The reflections of the profound epistemological and ontological transformations brought about by Enlightenment thought in the paradigms of religion, science, philosophy, ethics, and literature are clearly visible in the intellectual sphere of the Ottoman Tanzimat Period. During this era, a distinct paradigm shift occurred in the philosophical perspectives of Ottoman intellectuals inspired by Eurocentric intellectual movements. In this process, the simultaneous pursuit of theological solutions based on traditional references and methods, alongside the presentation of ontological and political visions centered on modern Western thought, is particularly noteworthy. Indeed, during this period, the ontologically and epistemologically grounded contemporary problems of the philosophy of religion—such as conceptions of divinity (God), materialism, positivism, deism, the religion-science dichotomy, ethics, human will, freedom, and justice—preoccupied the minds of the intellectuals. These intellectuals critically examined the problems they addressed through two fundamental epistemic reference points: traditional Islamic philosophy/theology (Kalam) on the one hand, and modern Western philosophy on the other.
Namık Kemal (1840-1888), one of the prominent thinkers of the Tanzimat Period known for his horizon-expanding ideas and synthesizing approach, developed socio-philosophical solutions by building a conceptual bridge between traditional values and the phenomenon of modernization in his poetry, novels, and writings across various platforms. Not remaining indifferent to the theological and philosophical crises of his time, the thinker considered it an intellectual responsibility to scrutinize the problems falling within the domain of the philosophy of religion and ancient tradition, guided by his national and spiritual sensitivities. Although he did not address these problems directly through a systematic method of the philosophy of religion, he presented these issues in various forms in his poems, novels, plays, and newspaper/journal articles. While dealing with these problems either directly or through fictional characters, he placed the theistic religions’ understanding of divinity at the center; simultaneously, he provided clues regarding the reflections of philosophical currents such as deism, atheism, naturalism, and positivism, which influenced the era’s conceptions of God, the universe, and the human being. He expounded upon the relevant concepts and problems with a dialectical approach, handling them alongside their opposites within the context of God-universe-human. In his critical and epic texts, the thinker—who could criticize the homeland for the sake of its very survival—advocated for the transfer of the institutional and structural elements of the West in these critiques, while drawing attention to the existential importance of integrating these elements with our local/intrinsic moral system.
In this study, Namık Kemal, whose approaches to philosophical problems are analyzed, brings philosophical crises to the agenda under the influence of literary movements dominating the era, such as romanticism, realism, and naturalism. He exposes moral anomie by utilizing his literary texts as a philosophical laboratory in the face of existential crises concerning the perception of divinity, ethics, human will, freedom, and justice. He leaves us the legacy of a comprehensive civilizational vision that does not exclude reason but places justice and divine will at the focal point of existence. He attempts to analyze fundamental issues on both an evidential and an existential ground. He defends the Islamic paradigm with a rational discourse against currents such as materialism and secularism; through the system he constructs upon the triad of religion, ethics, and law, he re-contextualizes Western-oriented concepts with the ontological and epistemic codes of his own civilization.
Keywords: Philosophy of Religion, Ethics, Will, Freedom, Justice.