ÜSKÜDAR ANADOLU MUDUR? ANADOLU MAYASI BAKIMINDAN BİR ŞEHİR VE İNSAN MODELİ: “AHMET YÜKSEL ÖZEMRE: BİLİMLE İRFAN”

E-ISSN: 3108-5377

Selçuk Polat

PDF OKU

Özet Bu çalışma, İstanbul’un tarihî ve manevi açıdan müstesna semti Üsküdar’ın kimliğini ve bu minvalde “kendiliğini” ortaya koymuş olan bilim adamı-mütefekkir olarak Ahmet Yüksel Özemre’yi Yalçın Koç’un “Anadolu Mayası” kavramı ışığında incelemektedir. Çalışmanın temel tezi, yaygın kabulün aksine, Üsküdar’ın insanlar için yalnızca coğrafi olarak bir köprü ya da Anadolu’dan gelenlerin geçici durağı değil, Anadolu insanının kimliğinin mayalandığı ve bizzat Anadolu’nun manevi ve kültürel değerlerinin İstanbul’da en yoğun biçimde yoğrulduğu ve korunduğu bir merkez olduğu yönündedir. Bu varoluşsal, insani ve merkezî konum, Grek-Latin-Kilise medeniyetinin rasyonel, dışsal denetime dayalı ve “yığınsal birey” üreten yapısına ve bu yönde teşkil olunmuş şehir ve insan tipolojisine karşı bir direniş ve alternatif model sunmaktadır. Üsküdar; kimlik ve theo-grafi bakımından “Anadolu’nun başkenti” ve göz nurudur. Buradan çıkan “fert olabilmiş” insan, gönlü “maye’lenmiş” halde çıkmaktadır. Dolayısıyla diğer insanlara da misal olma kuvvetini ve iradesini taşımaktadır. Bu nedenle yazımızın gerekçesi bir şehir üzerinden topos-nomos-ethos diyalektiği açmaktan ziyade yaşam düzeni ve insanın kendini duyabilmesi arasındaki “insan felsefesi” bağlantıları açığa çıkarmaktır. Değerli ve değerleri duyan ve değer üretebilen “aşkın insan” örneği sunmaya çalışmaktır. Makalede, nükleer fizikçi kimliğinin yanı sıra tasavvufi derinliği ile de tanınan Ahmet Yüksel Özemre’nin hatırat ve eserleri temel örnek olarak kullanmıştır. Özemre’nin şahsında somutlaşan bilim ile irfanın (akıl ile gönül) sentezi ya da gönüle bağlı bir aklın var oluşu, Anadolu Mayası’nın özgün biricik ve ferdi birey olabilen insan modelinin günümüzdeki en güçlü tezahürlerindendir. “Üsküdar’da Bir Attar Dükkânı” eserinde somutlaşan insan modeliyle fizik mekânın metafizik olgulara kapı açması irdelenmiştir. Sonuç olarak makale, Üsküdar’ın, “Türkistan’dan gelen Kelam” ile beslenen ve “Ferdi Bireyi” esas alan ve özgürlüğünü “Gönülde” bulan kadim bir medeniyetin İstanbul’daki sarsılmaz çekirdeği olduğunu ortaya koymaktadır. Anahtar Kelimeler: Üsküdar, Anadolu Mayası, Ahmet Yüksel Özemre, Ferdi Birey, Gönül, İrfan ve Bilim
Abstract This study examines the identity of Üsküdar—an exceptional district of Istanbul in historical and spiritual terms—and the scientist-thinker Ahmet Yüksel Özemre, who manifested his “selfhood” within this context, through the lens of Yalçın Koç’s concept of the “Anatolian Leaven” (Anadolu Mayası). Contrary to common perception, the main thesis of this study is that Üsküdar is not merely a geographical bridge or a temporary stop for those arriving from Anatolia; rather, it is a center where the identity of the Anatolian people is fermented and where the spiritual and cultural values of Anatolia are most intensely kneaded and preserved within Istanbul. This existential, human, and central position offers a resistance and an alternative model to the Greco-Latin-Church civilization’s structure—which is rational, based on external control, and produces “mass individuals”—as well as the city and human typology established in that direction. In terms of identity and theo-graphy, Üsküdar is the “capital” and the “apple of the eye” of Anatolia. The human being who emerges from here as a “true individual” (fert) does so with a heart that has been “leavened” (maye’lenmiş). Consequently, such an individual possesses the strength and will to serve as an example to others. Therefore, the rationale of this article is not merely to establish a topos-nomos-ethos dialectic through a city, but rather to reveal the “philosophy of man” connections between the order of life and the ability of the human being to perceive oneself. It seeks to present an example of the “transcendent human” who is valuable, perceives values, and is capable of producing value. The article utilizes the memoirs and works of Ahmet Yüksel Özemre, who is known for his Sufi depth alongside his identity as a nuclear physicist, as primary examples. The synthesis of science and wisdom (reason and heart) embodied in Özemre’s persona—or the existence of a reason bound to the heart—is one of the strongest contemporary manifestations of the unique and individual human model of the Anatolian Leaven. Through the human model embodied in his work “An Apothecary Shop in Üsküdar” (Üsküdar’da Bir Attar Dükkânı), the way physical space opens doors to metaphysical phenomena is examined. In conclusion, the article demonstrates that Üsküdar is the unshakable core in Istanbul of an ancient civilization that is nourished by the “Word (Kelam) coming from Turkestan,” takes the “Individual” (Ferdi Birey) as its basis, and finds its freedom in the “Heart” (Gönül). Keywords: Üsküdar, Anatolian Leaven, Ahmet Yüksel Özemre, Individual (Fert), Heart (Gönül), Wisdom (İrfan) and Science.

2. SAYI OKU

PDF OKU

Özet Bu çalışma, İstanbul’un tarihî ve manevi açıdan müstesna semti Üsküdar’ın kimliğini ve bu minvalde “kendiliğini” ortaya koymuş olan bilim adamı-mütefekkir olarak Ahmet Yüksel Özemre’yi Yalçın Koç’un “Anadolu Mayası” kavramı ışığında incelemektedir. Çalışmanın temel tezi, yaygın kabulün aksine, Üsküdar’ın insanlar için yalnızca coğrafi olarak bir köprü ya da Anadolu’dan gelenlerin geçici durağı değil, Anadolu insanının kimliğinin mayalandığı ve bizzat Anadolu’nun manevi ve kültürel değerlerinin İstanbul’da en yoğun biçimde yoğrulduğu ve korunduğu bir merkez olduğu yönündedir. Bu varoluşsal, insani ve merkezî konum, Grek-Latin-Kilise medeniyetinin rasyonel, dışsal denetime dayalı ve “yığınsal birey” üreten yapısına ve bu yönde teşkil olunmuş şehir ve insan tipolojisine karşı bir direniş ve alternatif model sunmaktadır. Üsküdar; kimlik ve theo-grafi bakımından “Anadolu’nun başkenti” ve göz nurudur. Buradan çıkan “fert olabilmiş” insan, gönlü “maye’lenmiş” halde çıkmaktadır. Dolayısıyla diğer insanlara da misal olma kuvvetini ve iradesini taşımaktadır. Bu nedenle yazımızın gerekçesi bir şehir üzerinden topos-nomos-ethos diyalektiği açmaktan ziyade yaşam düzeni ve insanın kendini duyabilmesi arasındaki “insan felsefesi” bağlantıları açığa çıkarmaktır. Değerli ve değerleri duyan ve değer üretebilen “aşkın insan” örneği sunmaya çalışmaktır. Makalede, nükleer fizikçi kimliğinin yanı sıra tasavvufi derinliği ile de tanınan Ahmet Yüksel Özemre’nin hatırat ve eserleri temel örnek olarak kullanmıştır. Özemre’nin şahsında somutlaşan bilim ile irfanın (akıl ile gönül) sentezi ya da gönüle bağlı bir aklın var oluşu, Anadolu Mayası’nın özgün biricik ve ferdi birey olabilen insan modelinin günümüzdeki en güçlü tezahürlerindendir. “Üsküdar’da Bir Attar Dükkânı” eserinde somutlaşan insan modeliyle fizik mekânın metafizik olgulara kapı açması irdelenmiştir. Sonuç olarak makale, Üsküdar’ın, “Türkistan’dan gelen Kelam” ile beslenen ve “Ferdi Bireyi” esas alan ve özgürlüğünü “Gönülde” bulan kadim bir medeniyetin İstanbul’daki sarsılmaz çekirdeği olduğunu ortaya koymaktadır. Anahtar Kelimeler: Üsküdar, Anadolu Mayası, Ahmet Yüksel Özemre, Ferdi Birey, Gönül, İrfan ve Bilim
Abstract This study examines the identity of Üsküdar—an exceptional district of Istanbul in historical and spiritual terms—and the scientist-thinker Ahmet Yüksel Özemre, who manifested his “selfhood” within this context, through the lens of Yalçın Koç’s concept of the “Anatolian Leaven” (Anadolu Mayası). Contrary to common perception, the main thesis of this study is that Üsküdar is not merely a geographical bridge or a temporary stop for those arriving from Anatolia; rather, it is a center where the identity of the Anatolian people is fermented and where the spiritual and cultural values of Anatolia are most intensely kneaded and preserved within Istanbul. This existential, human, and central position offers a resistance and an alternative model to the Greco-Latin-Church civilization’s structure—which is rational, based on external control, and produces “mass individuals”—as well as the city and human typology established in that direction. In terms of identity and theo-graphy, Üsküdar is the “capital” and the “apple of the eye” of Anatolia. The human being who emerges from here as a “true individual” (fert) does so with a heart that has been “leavened” (maye’lenmiş). Consequently, such an individual possesses the strength and will to serve as an example to others. Therefore, the rationale of this article is not merely to establish a topos-nomos-ethos dialectic through a city, but rather to reveal the “philosophy of man” connections between the order of life and the ability of the human being to perceive oneself. It seeks to present an example of the “transcendent human” who is valuable, perceives values, and is capable of producing value. The article utilizes the memoirs and works of Ahmet Yüksel Özemre, who is known for his Sufi depth alongside his identity as a nuclear physicist, as primary examples. The synthesis of science and wisdom (reason and heart) embodied in Özemre’s persona—or the existence of a reason bound to the heart—is one of the strongest contemporary manifestations of the unique and individual human model of the Anatolian Leaven. Through the human model embodied in his work “An Apothecary Shop in Üsküdar” (Üsküdar’da Bir Attar Dükkânı), the way physical space opens doors to metaphysical phenomena is examined. In conclusion, the article demonstrates that Üsküdar is the unshakable core in Istanbul of an ancient civilization that is nourished by the “Word (Kelam) coming from Turkestan,” takes the “Individual” (Ferdi Birey) as its basis, and finds its freedom in the “Heart” (Gönül). Keywords: Üsküdar, Anatolian Leaven, Ahmet Yüksel Özemre, Individual (Fert), Heart (Gönül), Wisdom (İrfan) and Science.

1. SAYI OKU